Przez ponad dwie dekady po upadku żelaznej kurtyny niemal wszyscy w Europie wierzyli, że masowe armie z poboru odejdą do lamusa. Polska nie była tu wyjątkiem. Wojsko miało być małe, elitarne i gotowe do misji zagranicznych gdzieś na drugim końcu świata. Pełnoskalowa wojna tuż za naszą wschodnią granicą, która wybuchła 24 lutego 2022 roku, brutalnie wyrwała nas z tego letargu. Okazało się, że do obrony własnego podwórka i prowadzenia długotrwałych działań zbrojnych nie wystarczą sami komandosi. Potrzebne są masowe, dobrze wyszkolone rezerwy.
Bacznie przyglądamy się temu, jak zmienia się podejście do bezpieczeństwa w naszym regionie. Debata o powrocie do obowiązkowej służby wojskowej wraca jak bumerang. Sprawdziliśmy, jak obecnie wyglądają procedury, kto mógłby w pierwszej kolejności założyć mundur i jak do tematu podchodzą nasi sąsiedzi.
Pobór w Polsce nie został zlikwidowany
Wielu z nas wciąż żyje w przekonaniu, że pobór w Polsce całkowicie zniesiono. Często powtarzamy ten mit, opierając się na wydarzeniach z lat 2008–2009, kiedy to z polskich koszar wyszli ostatni przymusowi poborowi, a armia przeszła na pełne zawodostwo. Prawda jest jednak nieco inna.
Obowiązkowa, zasadnicza służba wojskowa została w naszym kraju jedynie zawieszona na czas pokoju. Obowiązek obrony ojczyzny jest trwale wpisany w polską konstytucję, a cała maszyneria biurokratyczna, niezbędna do ewentualnego wznowienia powołań, ma się świetnie i w każdej chwili może zostać wybudzona z zimowego snu.
Ciekawostka: Zawieszenie, a nie całkowite zniesienie poboru, to celowy zabieg. Dzięki niemu, w przypadku nagłego kryzysu, państwo nie musi tracić bezcennego czasu na pisanie ustaw od zera i przepychanie ich przez parlament.
Przywrócenie przymusowych wcieleń nie wymagałoby wprowadzania stanu wojennego ani wielomiesięcznych debat. Wystarczyłoby odpowiednie rozporządzenie podpisane przez prezydenta na wniosek rządu. Jednak od strony czysto logistycznej, nagłe powołanie kilkudziesięciu tysięcy rekrutów byłoby dziś gigantycznym wyzwaniem. Przez lata armia pozbywała się starych koszar, magazynów i sprzętu. Z tego powodu eksperci często sugerują, że jeśli pobór miałby wrócić, robiono by to kaskadowo – zaczynając od małych, pilotażowych grup.
Kto pierwszy dostałby bilet do wojska?
Gdyby jednak zapadła polityczna decyzja o odwieszeniu poboru, kto znalazłby się na celowniku wojskowych centrów rekrutacji? Choć powszechny obowiązek obrony dotyczy mężczyzn w wieku od 18 do 60 lat, na pierwszy ogień poszłyby najmłodsze roczniki – głównie osoby w wieku 19-25 lat, które niedawno przeszły kwalifikację wojskową.
Oczywiście, nie każdy musiałby od razu pakować plecak. System przewiduje odroczenia, na przykład ze względu na zły stan zdrowia, sprawowanie bezpośredniej opieki nad małym dzieckiem, czy pobieranie nauki (studenci mieliby spokój do czasu obrony dyplomu). Warto tu jednak przypomnieć, że w momencie ogłoszenia mobilizacji wojennej niemal wszystkie "pokojowe" odroczenia automatycznie przestają obowiązywać, z wyjątkiem bardzo poważnych, choć i tak krótkotrwałych, zwolnień lekarskich.
Dla osób, którym przekonania religijne lub moralne nie pozwalają na noszenie broni, przewidziano służbę zastępczą (np. w szpitalach, opiece społecznej czy straży pożarnej). Trwa ona jednak znacznie dłużej niż standardowa służba, aby zniechęcić tych, którzy po prostu chcieliby uniknąć wojskowego rygoru.
Jak radzą sobie z tym nasi sąsiedzi?
Polska debata nie toczy się w próżni. Kraje w naszym regionie, zwłaszcza te graniczące z agresywnym wschodem, mocno weryfikują swoje podejście do obronności.
Estonia to absolutny ewenement – jako jedyne państwo bałtyckie nigdy, nawet na moment, nie zrezygnowała z powszechnego poboru. Z kolei Litwa i Łotwa musiały zrewidować swoje poglądy. Litwini przywrócili obowiązkową służbę już po aneksji Krymu w 2014 roku, a ich obecne przepisy są bardzo ostre.
Ciekawostka: Młodzi Litwini, którzy otrzymają wezwanie do wojska, nie mogą rozpocząć studiów wyższych, dopóki nie odsłużą swojego. Wyjątkiem są tylko osoby zwolnione ze względów zdrowotnych.
Ciekawie sytuacja wygląda w Niemczech. Tamtejsza armia boryka się z dramatycznymi brakami kadrowymi, dlatego Berlin planuje wdrożyć w 2026 roku innowacyjny system. Każdy 18-latek dostanie obowiązkowy kwestionariusz, w którym będzie musiał opisać swoje predyspozycje i chęci do służby. Samo szkolenie pozostanie dobrowolne, ale by przyciągnąć młodzież, Niemcy kładą na stół potężne zachęty finansowe. Żołd dla takiego ochotnika ma wynosić od około 7700 zł do nawet 11 000 zł brutto miesięcznie, a do tego państwo opłaci cywilne prawo jazdy na osobówki i ciężarówki.
| Państwo | Status poboru w czasie pokoju | Czas trwania podstawowej służby | Krótka charakterystyka systemu |
|---|---|---|---|
| Polska | Zawieszony | 9 miesięcy (w razie odwieszenia) | Armia oparta na zawodowcach i ochotnikach. Brak powszechnego, obowiązkowego szkolenia. |
| Litwa | Obowiązkowy | Od 3 do 9 miesięcy | Bardzo restrykcyjny system, zakaz rozpoczynania studiów przed odbyciem służby. |
| Łotwa | Obowiązkowy | 11 miesięcy | Możliwość służby rotacyjnej i darmowe studia dla ochotników. |
| Niemcy | Dobrowolny (start 2026) | Od 6 do 23 miesięcy | Obowiązkowa ankieta dla 18-latków i potężne zachęty finansowe dla tych, którzy się zdecydują. |
Godzina W, czyli najtrudniejsza lekcja z Ukrainy
Jednym z najbardziej niepokojących aspektów, który przewija się w rozmowach o ewentualnym konflikcie, jest kwestia zamknięcia granic. Czy w razie wybuchu wojny w Polsce mężczyźni mogliby ewakuować się z rodzinami na Zachód?
Tu przepisy są bezlitosne. W przypadku zbrojnej napaści prezydent natychmiast wprowadza stan wojenny, a państwo przejmuje pełną kontrolę nad ruchem obywateli. W ułamku sekundy władze mogą zamknąć granice i zablokować możliwość wyjazdu wszystkim mężczyznom objętym obowiązkiem obrony ojczyzny.
Wystarczy spojrzeć na Ukrainę. Gdy 24 lutego 2022 roku wczesnym rankiem spadły pierwsze rosyjskie rakiety, decyzja o zatrzymaniu ewakuujących się mężczyzn w wieku 18-60 lat zapadła w trybie błyskawicznym. Oficjalny zakaz opuszczania kraju zaczął obowiązywać tego samego dnia wieczorem, ale już od rana strażnicy graniczni egzekwowali go na przejściach. Czas na prewencyjną ewakuację zamykał się w zaledwie kilkunastu godzinach od momentu ataku. To lekcja, z której w Europie Zachodniej powoli zaczynamy wyciągać wnioski: w realiach nowoczesnej wojny państwo zamyka granice dla rezerwistów odruchem bezwarunkowym, walcząc o własne przetrwanie.
Między głosem generałów a opinią publiczną
Z perspektywy czysto militarnej wojskowi mówią wprost: mała armia bez potężnych rezerw nie przetrwa wojny na wyczerpanie. Obecni i byli dowódcy polskiej armii nierzadko biją na alarm, otwarcie ostrzegając, że czas pokoju bezpowrotnie minął i musimy być gotowi na najgorsze. Zwracają uwagę na dywersję, incydenty infrastrukturalne i konieczność budowy masywego zaplecza przeszkolonych obywateli.
A jak na to zapatrujemy się my, zwykli obywatele? Statystyki i badania nastrojów pokazują pewien dysonans. Spora część społeczeństwa z ogromnym entuzjazmem podchodzi do pomysłu krótkich, powszechnych szkoleń kryzysowych. Chcemy wiedzieć, jak założyć stazę taktyczną, jak posługiwać się bronią i jak przetrwać w mieście bez prądu i wody. Jednak, gdy pada pytanie o powrót klasycznego, wielomiesięcznego poboru i zamknięcia w koszarach, entuzjazm gwałtownie gaśnie. Temat ten wyraźnie dzieli społeczeństwo, a politycy zdają sobie sprawę, że przymusowe wcielanie młodych ludzi do wojska to wizerunkowe pole minowe.
Co przyniesie przyszłość?
Z jednej strony armia XXI wieku, naszpikowana zaawansowaną technologią, potrzebuje wysokiej klasy specjalistów, a nie pospolitego ruszenia. Z drugiej strony wojna na Wschodzie dobitnie pokazała, że sama technologia nie wystarczy, gdy przeciwnik naciera masą.
Wydaje się, że najłatwiejszym (a przez to też najbardziej prawdopodobnym) do wprowadzenia scenariuszem będzie model hybrydowy. Krótkie, masowe szkolenia z obsługi broni i podstaw medycyny pola walki dla szerokiego grona obywateli, z których wojsko, za pomocą odpowiednich zachęt finansowych i socjalnych, będzie łowić najbardziej zmotywowanych rekrutów do dłuższej służby. Narzędzia prawne do wdrożenia takich rozwiązań już mamy. Pozostaje tylko pytanie, kiedy konieczność zapewnienia realnego bezpieczeństwa wygra z obawami przed politycznymi kosztami i sondażowymi spadkami.
