Odma prężna: jak przeżyć postrzał w klatkę piersiową?

Czas czytania: 14 minut

Data publikacji: 14.11.20266 dni temu

Odma prężna: jak przeżyć postrzał w klatkę piersiową?

Penetrujące urazy klatki piersiowej, zwłaszcza rany postrzałowe i odłamkowe, to jedno z najtrudniejszych wyzwań na polu walki i w ratownictwie cywilnym. Klatka skrywa narządy krytyczne, a uszkodzenia w obszarze obejmującym serce i wielkie naczynia krwionośne wiążą się z ogromną śmiertelnością. Warto tu przywołać historyczną ciekawostkę – współczesna kardiochirurgia narodziła się z desperacji. We wrześniu 1896 roku doktor Ludwig Rehn po raz pierwszy z sukcesem zszył uszkodzone serce młodego ogrodnika ugodzonego nożem, udowadniając, że interwencja w klatce piersiowej nie musi być wyrokiem śmierci.

Dziś, analizując balistykę współczesnych konfliktów i strzelanin, mierzymy się z urazami o potężnej energii kinetycznej. Prowadzą one często do gwałtownego zaburzenia ciśnień w płucach. Zjawisko to, nazywane odmą prężną, w żargonie ratowników określa się brutalnie, lecz niezwykle trafnie: "uduszeniem się własnym powietrzem". Przygotowaliśmy dla was dogłębną analizę tego zjawiska. Przyjrzymy się mechanizmom fizycznym odmy, ewolucji opatrunków wentylowych, chemii nowoczesnych hydrożeli oraz sprawdzimy, jak w ekstremalnych sytuacjach radzą sobie z tym procedury medycyny taktycznej.

Fizyka oddychania a balistyka

Aby zrozumieć, dlaczego jeden pocisk penetrujący korpus potrafi w kilka minut zabić silnego człowieka, musimy przypomnieć sobie, jak oddychamy. Płuca nie są przytwierdzone do żeber żadnymi mięśniami. Ich działanie opiera się na fizyce – a dokładnie na prawie Boyle'a.

Wnętrze klatki wyściela opłucna ścienna, a płuco otacza opłucna trzewna. Pomiędzy nimi znajduje się jama opłucnej z minimalną ilością płynu. Kiedy bierzemy wdech, mięśnie unoszą żebra, a przepona opada. Zwiększa się objętość klatki, co generuje podciśnienie. Działa ono jak przyssawka, która rozciąga elastyczne płuca, zasysając do nich powietrze przez tchawicę.

Gdy pocisk lub odłamek przebija klatkę piersiową, ten precyzyjny system ulega zniszczeniu. Powstaje sztuczny otwór, a gazy z otoczenia dążą do wyrównania ciśnień po najmniejszej linii oporu. Jeśli dziura zrobiona przez kulę jest odpowiednio duża, powietrze przy wdechu zaczyna wpadać przez nią, omijając tchawicę. To tak zwana ssąca rana klatki piersiowej. Podciśnienie znika, a płuco po stronie urazu po prostu się zapada.

Jak dochodzi do uduszenia własnym powietrzem

Dynamika obrażeń zależy od tego, jak rana zachowa się z biegiem czasu. Wyróżniamy tu kilka etapów, z których ostatni jest bezpośrednim stanem zagrożenia życia. Z początku mamy do czynienia z odmą prostą – powietrze wlatuje do środka, płuco zapada się, wywołując ból i duszność, ale nie załamuje to od razu krążenia.

Prawdziwy dramat i patofizjologiczna kaskada śmierci zaczyna się, gdy rana ulega transformacji w odmę prężną. Dzieje się tak, gdy zniszczone mięśnie, strzępy munduru wciśnięte przez kulę lub rozerwany miąższ płuca zaczynają działać jak zastawka jednokierunkowa. Przy wdechu powietrze wchodzi do środka, ale przy wydechu zgniecione tkanki zamykają otwór. Z każdym panicznym oddechem pacjent pompuje w siebie kolejną dawkę gazu, który nie ma ujścia.

W klatce powstaje powiększający się balon pod ogromnym ciśnieniem. Zaczyna on miażdżyć wszystko na swojej drodze, przesuwając serce i narządy na drugą stronę tułowia. Ciśnienie zgniata cienkie ściany żył głównych, odcinając powrót krwi do serca. Puste serce nie ma czego pompować, ciśnienie krwi drastycznie spada i dochodzi do głębokiego wstrząsu. Mózg zostaje odcięty od tlenu. Badania pokazują, że odma prężna to przyczyna nawet 13% wszystkich przypadków pourazowego zatrzymania krążenia w realiach przedszpitalnych.

Rodzaj urazu Mechanizm powstawania Główne objawy Wpływ na organizm
Odma prosta Powietrze w opłucnej bez wzrostu ciśnienia. Ból, duszność, ściszony oddech. Stan w miarę stabilny, krążenie niezaburzone.
Odma otwarta Dziura w klatce. Powietrze swobodnie wchodzi i wychodzi. Ssąca rana, krwista piana, ciężka duszność. Poważne zaburzenie oddychania, powolny rozwój wstrząsu.
Odma prężna Działa zastawka jednokierunkowa. Uwięzione powietrze rośnie pod potężnym ciśnieniem. Ekstremalna duszność, poszerzone żyły szyjne, przesunięta tchawica. Wstrząs, uciśnięcie żył, drastyczny spadek ciśnienia krwi, ryzyko szybkiego zgonu.
Masywny krwotok Krwawienie do jamy opłucnej z uszkodzonych naczyń lub płuc. Wstrząs krwotoczny, stłumiony odgłos przy opukiwaniu klatki. Szybka utrata krwi prowadząca do wstrząsu i wykrwawienia.

Koniec mitu opatrunku trójstronnego

Zanim omówimy nowoczesny sprzęt, musimy rozprawić się z mitem wciąż obecnym w starych podręcznikach pierwszej pomocy. Przez dekady uczono, że w przypadku postrzału w klatkę należy wziąć folię i przykleić ją plastrem z trzech stron, zostawiając jeden bok wolny. Miało to działać jak prowizoryczna zastawka.

Medycyna taktyczna (komitet TCCC) i badania na zwierzętach definitywnie pogrzebały ten pomysł. Po pierwsze: zrobienie takiego opatrunku pod ostrzałem czy w stresie zajmuje za dużo czasu. Po drugie: zwykły plaster błyskawicznie odpada od spoconej, brudnej i zakrwawionej skóry. Po trzecie: często folia przyklejała się do krwi całkowicie, tworząc twardą skorupę, która więziła powietrze i przyspieszała zgon. Dziś wytyczne mówią jasno – nie improwizujemy. Używamy wyłącznie dedykowanych opatrunków komercyjnych.

Opatrunki wentylowe, czyli rewolucja w apteczce

Odpowiedzizią na zagrożenie uduszeniem stały się opatrunki wentylowe. Działają w prosty sposób: przy wdechu (gdy tworzy się podciśnienie) uszczelniają ranę, nie wpuszczając powietrza z zewnątrz, a przy wydechu delikatnie się unoszą, wypuszczając uwięzione gazy i krew przez zintegrowane kanały.

Aby taki plaster utrzymał się na ciele, inżynierowie musieli pokonać barierę ludzkiego potu, włosów i krzepnącej krwi. Zwykłe taśmy odpadały. Przełomem były medyczne hydrożele krzyżowo usieciowane, które wnikają w mikropory skóry, a jednocześnie wchodzą w reakcje chemiczne pozwalające utrzymać przyczepność nawet w kałuży krwi.

Problem pojawiał się jednak z zaworami. W testach z 2017 roku symulowano masywny krwotok z odmą u świń. Starsze konstrukcje z małymi gumowymi zastawkami po prostu zapychały się gęstniejącą krwią i przestawały działać, zamieniając się w niebezpieczny korek. Egzamin zdały nowsze modele, które zamiast małego zaworu wykorzystują szerokie, wielokierunkowe kanały laminarne, pozwalające krwi i skrzepom swobodnie wypływać.

Przegląd polecanych opatrunków na rynku

Sprzęt noszony w apteczkach IFAK (indywidualnych pakietach medycznych) musi znieść upały na strzelnicy i mrozy w terenie. Na polskim rynku znajdziemy kilku faworytów, polecanych przez szkoleniowców i medyków.

Model opatrunku Technologia i cechy charakterystyczne Szacunkowa cena (PLN)
HyFin Vent (North American Rescue) 3 szerokie kanały odprowadzające krew i gazy. Świetny hydrożel odporny na mróz i upał. Pakowane najczęściej po dwie sztuki w zestawie (tzw. Twin Pack). 90 - 120 zł (za pakiet 2 szt.)
HALO Vent (TacMed Solutions) 4 szczeliny wentylacyjne w płaskim zaworze centralnym. Niezwykle wytrzymały mechanicznie, można go nosić zgniecionego w kieszeni bez utraty właściwości. 110 - 140 zł (za pakiet 2 szt.)
SAM Chest Seal (SAM Medical) Posiada twardą, mechaniczną kopułę zapobiegającą zablokowaniu przepływu, gdy poszkodowanego przygniata ciężka kamizelka z płytami. 90 - 110 zł (często sprzedawany w wariancie Combo: 1 z zaworem, 1 bez)
Russell Chest Seal (Safeguard Medical) 4-aperturowy polimerowy zawór, bardzo elastyczna folia. Wybitnie skuteczny przy obfitych krwotokach z rany. 100 - 120 zł (sztuka)

Warto zauważyć, dlaczego standardem stały się pakiety podwójne. W chaosie walki czy strzelaniny często zabezpieczano ranę wlotową na klatce, kompletnie przegapiając potężną ranę wylotową na plecach, która kontynuowała "wysysanie" powietrza.

Standardy TCCC i sprzęt strażacki w akcji

Według procedur MARCH, opatrywanie klatki piersiowej to etap "R" (oddychanie). Zasady są brutalnie proste. Należy natychmiast rozciąć ubranie lub zdjąć kamizelkę taktyczną i dokładnie przeszukać tułów od obojczyków do pępka (przepona unosi się wysoko), a także plecy i pachy. Uwaga: wytyczne TCCC kategorycznie zabraniają upychania (tamponowania) ran klatki piersiowej gazą! Może to uszkodzić płuca i serce.

Plaster aplikujemy w momencie, gdy ranny robi pełny wydech, a my uprzednio przecieramy skórę dołączonym gazikiem z nadmiaru krwi i błota.

Te wojskowe wytyczne weszły już na stałe do cywilnego ratownictwa. W Państwowej Straży Pożarnej oraz jednostkach KSRG, standardowa Torba R1 obowiązkowo zawiera opatrunki wentylowe. Używają ich też polscy policyjni kontrterroryści (np. z BOA). Zrozumienie tych zasad staje się także normą wśród strzelców sportowych kompletujących swoje zestawy EDC (z ang. ekwipunek noszony codziennie).

Manewr odbijania rany

Czasem gruby ubiór lub dociskające rany nosze mogą zablokować nawet najlepszy plaster, a uwięzione powietrze znów zacznie dusić pacjenta. Ratownicy stosują wtedy manewr potocznie zwany odbijaniem rany. Podczas wydechu rannego, łapią za czerwony uchwyt plastra, odrywają go na ułamek sekundy od skóry i wypuszczają nagromadzony pod ciśnieniem gaz (często z głośnym sykiem). Następnie plaster jest z powrotem przyklejany i dociskany.

Gdy plaster to za mało: dekompresja igłowa i palcowa

Opatrunek na skórze pomaga, gdy mamy otwartą ranę. A co, gdy kula weszła pod pachą, nie wyszła, a w środku poszarpała płuco? Lub gdy potężne uderzenie w kamizelkę kuloodporną rozerwało płuco wewnątrz, tworząc odmę prężną bez zewnętrznej dziury? Ciśnienie rośnie, a gaz nie ma jak uciec.

Do gry wchodzą tu medycy z metodami inwazyjnymi. Przez lata nakłuwano klatkę piersiową z przodu, używając standardowych wenflonów (ok. 5 cm długości). Wojny w Iraku i Afganistanie obnażyły słabość tej metody. Okazało się, że u rosłych, umięśnionych żołnierzy (oraz u cywilów z nadwagą), 5-centymetrowa igła najczęściej kończyła się w mięśniu lub tkance tłuszczowej, nigdy nie przebijając opłucnej. Skuteczność wynosiła czasem zaledwie 47%.

Od 2008 roku procedury zaczęły ulegać zmianie – wprowadzono grube igły ratownicze o długości ponad 8 centymetrów (3,25 cala), a w kolejnych latach zmieniono również preferowane miejsce wkłucia na piątą przestrzeń międzyżebrową w linii pachowej przedniej, gdzie warstwa mięśni i tłuszczu jest znacznie cieńsza.

Jednak współczesne zespoły śmigłowców ratunkowych idą o krok dalej, stosując torakostomię palcową. Medyk nacina klatkę piersiową skalpelem i... wprowadza tam własny palec. Brzmi brutalnie, ale skuteczność tej metody wynosi ponad 93%. Ratownik może fizycznie wyczuć płuco, udrożnić ujście powietrza i mieć pewność, że nic nie zapcha się skrzepniętą krwią podczas transportu.

Prawdziwe historie z ulic miast

W lipcu 2019 roku w Kalifornii oficer policji Joe Gomez (który ponad rok wcześniej, w kwietniu 2018 roku, wsławił się również ratowaniem rannych podczas głośnej strzelaniny w siedzibie YouTube) znalazł się jako jeden z pierwszych na miejscu strzelaniny w centrum handlowym Tanforan w San Bruno. Na posadzce leżał ciężko ranny nastolatek z raną postrzałową tułowia, niemogący złapać tchu. Gomez, bazując na swoim przeszkoleniu taktycznym, błyskawicznie odszukał ranę wlotową z przodu i ranę wylotową na plecach. Zastosował dwa opatrunki wentylowe ze swojego prywatnego zestawu na kamizelce. Lekarze operujący poszkodowanego potwierdzili później w raporcie, że bez tej natychmiastowej interwencji ranny udusiłby się własnym powietrzem w ciągu zaledwie kilku minut.

Z kolei policjant Garrett Osilka podczas próby zatrzymania drogowego w 2012 roku został wielokrotnie postrzelony z pistoletu – jeden z pocisków przeszedł przez jego prawe przedramię, wniknął do klatki piersiowej pod pachą (omijając panel kamizelki kuloodpornej), przebił oba płuca od środka i zatrzymał się pod lewą pachą. W swoich wspomnieniach opisywał obezwładniające uczucie zapadających się płuc i brakującego tlenu podczas walki o życie. Przed śmiercią uratowało go założenie stazy taktycznej na rękę, a następnie szybka ewakuacja śmigłowcem i inwazyjne odbarczenie oraz drenaż narastającej obustronnej odmy i krwotoku wewnętrznego w szpitalu. Przywrócenie właściwego ciśnienia w klatce pozwoliło Osilce przetrwać na stole operacyjnym.

Słowem końca

W obliczu krwawych konfliktów i incydentów z użyciem broni palnej, postrzał klatki piersiowej wciąż zbiera śmiertelne żniwo. Z medycznego punktu widzenia to okrutny paradoks – paniczna potrzeba wzięcia wdechu staje się mechanizmem, który wtłacza do klatki powietrze niszczące układ krwionośny i prowadzące do zgonu.

Medycyna taktyczna znalazła jednak odpowiedź na ten koszmar. Małe, płaskie opatrunki wentylowe, bazujące na skomplikowanej chemii polimerów, uratowały już niezliczone życia. Wyparły archaiczne "folie z taśmą", zbrojąc apteczki żołnierzy, policjantów i świadomych strzelców sportowych w narzędzia, które po prostu działają – w błocie, krwi i stresie. Zaawansowane techniki dekompresji upewniły nas w tym, że nawet z najgorszymi urazami wewnętrznymi współcześni medycy potrafią sobie skutecznie poradzić. Wiedza, którą armie okupowały własną krwią, pracuje dziś dla nas wszystkich, stając się fundamentem dobrego sprzętu EDC.

Udostępnij:

Od redakcji: Dokładamy wszelkich starań, aby publikowane treści były rzetelne i oryginalne. Staramy się trzymać rękę na pulsie i weryfikować fakty, ale jako redakcja nie jesteśmy nieomylni. Jeśli zauważysz, że powieliliśmy błędną informację, trafiłeś na dezinformację lub uważasz, że nasze treści naruszają Twoje prawa autorskie, prosimy o kontakt mailowy. Wspólnie dbajmy o rzetelność naszej społeczności!