Dziś nowoczesne narzędzia ewakuacyjne – takie jak miniaturowe kompasy, piły strunowe czy odzież termoaktywna – są powszechnie dostępne. W każdym polskim sklepie z wyposażeniem taktycznym bez problemu kupimy tego typu sprzęt. Jednak w realiach II wojny światowej zdobycie czegokolwiek, co ułatwiłoby przetrwanie i ucieczkę z obozu jenieckiego, wymagało inżynieryjnego geniuszu, ogromnego ryzyka i wręcz filmowego sprytu.
Kiedy z perspektywy polskiego czytelnika myślimy o ucieczkach z obozów jenieckich, przed oczami stają nam najczęściej tragiczne losy naszych rodzimych żołnierzy uwięzionych po kampanii wrześniowej. Ten artykuł opowiada znacznie szerszą historię. W poniższym tekście skupiamy się na fascynujących losach uwięzionych lotników i żołnierzy brytyjskich, amerykańskich, francuskich oraz polskich.
W armiach alianckich pojmanie przez wroga nie oznaczało końca służby. Zgodnie z wojskowym kodeksem, fundamentalnym obowiązkiem każdego jeńca była ucieczka (ang. escape). Jeśli zneutralizowanie zabezpieczeń okazywało się niemożliwe, celem stawało się prowadzenie działań dywersyjnych zza drutów – angażowanie aparatu bezpieczeństwa wroga i nękanie personelu obozowego.
Topografia niewoli: od piekła stalagów po uniwersytety w oflagach
Na terenach państwa polskiego, brutalnie okupowanych przez Niemców (Trzecią Rzeszę), zlokalizowano rozległą sieć obozów jenieckich. Architektura tego systemu dzieliła się na Oflagi (niem. Offizierslager), przeznaczone dla oficerów, oraz Stalagi (niem. Stammlager), w których izolowano podoficerów i szeregowych. Mapa tych ośrodków pokrywała znaczne obszary dzisiejszej Polski – funkcjonowały m.in. obiekty w Ostrzeszowie, Toruniu, Szubinie niedaleko Bydgoszczy czy w Poznaniu.
Warunki w poszczególnych obozach ukazywały pełne spektrum niemieckiej polityki. Przykładem ekstremalnych trudności survivalowych był Stalag II B Hammerstein na Pomorzu Zachodnim (dzisiejsze Czarne). Region charakteryzował się bagnami i surowym klimatem – w 1941 r. temperatura spadła tam do -41°C, przez co polscy jeńcy nazywali ten obszar "biegunem zimna". Niemiecka administracja stosowała tam celową kategoryzację narodowościową. O ile warunki Polaków czy Francuzów były ciężkie, o tyle izolowani Serbowie czy jeńcy sowieccy byli traktowani ze skrajnym barbarzyństwem, przypominającym realia obozów koncentracyjnych.
Zupełnie inaczej wyglądało życie w Oflagu II C Woldenberg (Dobiegniew), obozie przeznaczonym dla oficerów. Mimo że stanowił on potężną fortecę z ośmioma wieżami strażniczymi wyposażonymi w karabiny maszynowe, wewnątrz rozwijało się intensywne życie intelektualne. Powołano tam do życia obozowe uniwersytety, działał profesjonalny teatr (z udziałem m.in. Kazimierza Rudzkiego), a plastycy tworzyli projekty znaczków poczty obozowej. To kulturalne i konspiracyjne tętno (powstało tam m.in. zrzeszenie DZWON) stanowiło fundament psychologicznego przetrwania, niezbędny do planowania zbrojnych zrywów czy ewakuacji.
Narodziny brytyjskiego MI9 i inżynieria eskapologii
Podjęcie decyzji o ucieczce wymagało niezwykłej kondycji. Gdyby nie systematyczne wsparcie w postaci paczek żywnościowych od Międzynarodowego Czerwonego Krzyża (których przyjmowania Józef Stalin odmówił w przypadku swoich żołnierzy, skazując ich na śmierć głodową), zachorowalność na szkorbut wśród zachodnich aliantów byłaby powszechna. Jeńcy planujący zbiec miesiącami odkładali z paczek brytyjskie kakao czy cukier, by zorganizować tzw. bash (w obozowym slangu: wysokokaloryczną ucztę z okazji przygotowań do ucieczki).
Aby jednak opuścić serce Trzeciej Rzeszy, jeniec musiał posiadać sprzęt nawigacyjny. W 1939 r. brytyjski wywiad utworzył ściśle tajną sekcję MI9 (ang. Military Intelligence, Section 9). Jej głównym zadaniem było szkolenie żołnierzy w technikach unikania pojmania (ang. evasion) oraz dostarczanie narzędzi ułatwiających ucieczkę uwięzionym.
Głównym inżynierem MI9 został Christopher Clayton Hutton. Nie był on typowym sztabowcem, lecz wizjonerem i pasjonatem eskapologii. Podczas rozmowy kwalifikacyjnej opowiedział anegdotę, jak w dzieciństwie rzucił wyzwanie samemu Harry'emu Houdiniemu, budując dla niego skrzynię, z której iluzjonista miał się wydostać bez użycia standardowych rekwizytów. Ta opowieść o nieszablonowym omijaniu zasad całkowicie przekonała dowództwo. Hutton stanął na czele zespołu, który dla amerykańskich, brytyjskich i polskich lotników zaprojektował urządzenia ratujące życie.
Jedwab i morwa, czyli mapy, które nie szeleszczą
Dla zbiega tradycyjna, papierowa mapa wojskowa miała dyskwalifikujące wady. Rozkładanie jej w ciemnym baraku generowało szelest, który natychmiast zwracał uwagę niemieckich strażników (tzw. "fretek"). Co więcej, w deszczu czy od potu papier zamieniał się w bezużyteczną papkę.
Hutton zrewolucjonizował kartografię ucieczkową, decydując się na nadruk na materiale tekstylnym. Użyto jedwabiu oraz sprowadzanego z Japonii papieru z liści morwy. Materiały te były ekstremalnie trwałe, wodoodporne i można je było zgnieść w mikroskopijną kulkę w absolutnej ciszy.
Samo wyprodukowanie mapy to jedno, trzeba było ją jeszcze przemycić. Zespół MI9 stosował w tym celu ciekawe techniki kamuflażu:
- Karty do gry: Jedwabne mapy laminowano między awersem a rewersem. Wrzucona do wody karta rozklejała się, uwalniając nienaruszoną mapę.
- Płyty gramofonowe: Mapy zatapiano głęboko w płytach winylowych. Tłoczono na nich utwory niemieckich kompozytorów, by strażnicy nie niszczyli ich za "zdegenerowaną sztukę".
- Pionki szachowe: Zwijane w cienkie rurki mapy umieszczano w drążonych, drewnianych figurach.
Magnetyczna dezinformacja i pakiety przetrwania
Orientacja w terenie nocą wymagała kompasu. Skala miniaturyzacji opracowana przez Brytyjczyków do dziś robi ogromne wrażenie.
| Typ kompasu eskapologicznego | Konstrukcja i zasada mylenia wroga |
|---|---|
| Guziki "lewoskrętne" | Mikrokompas ukryty w mosiężnym guziku munduru. Posiadał odwrócony gwint. Gdy niemiecki strażnik podczas rewizji próbował go odkręcić (kręcąc w lewo), w rzeczywistości mocniej go zaciskał i uznawał za lity kawałek metalu. |
| Namagnesowane żyletki | Standardowe żyletki np. marki Gillette odpowiednio magnesowano. Zawieszona na nitce żyletka działała jak igła kompasu, a pierwsza litera logo zawsze wskazywała północ. |
| Klipsy i ołówki | Ukrywanie namagnesowanych pręcików pod wkładem grafitowym ołówków. Wgłębienie w klipsie służyło jako gniazdo zawieszenia, tworząc czuły kompas polowy. |
Hutton dbał też o fizjologię marszu, projektując specjalne pakiety przetrwania (ang. Escape Box). Swoimi gabarytami odpowiadały one standardowej blaszanej puszce po papierosach. Wewnątrz upakowano m.in. silnie skondensowane racje żywnościowe, tabletki do uzdatniania wody, kompas oraz tabletki z amfetaminą, która pozwalała skrajnie wyczerpanemu organizmowi na kontynuowanie nocnego, forsownego marszu.
Ciekawostką były również piły strunowe, tzw. piły Gigli, używane pierwotnie w chirurgii do cięcia kości. Hutton kazał wszywać je głęboko we wnętrze standardowych sznurowadeł wojskowych. Wystarczyło obciąć końcówkę sznurówki, by uciekinier dysponował precyzyjnym narzędziem zdolnym przeciąć stalowe kraty.
Operacja Monopoly: koń trojański na planszy do gry
Przesyłanie ekwipunku do zamkniętych oflagów wymagało podstępu. Konwencja Genewska pozwalała na dostarczanie więźniom "gier i rozrywek", do czego niemieccy komendanci wręcz zachęcali. Uznawali, że jeniec pochłonięty planszówką nie myśli o buncie.
Wykorzystując tę lukę, w 1941 r. Hutton skontaktował się z brytyjską firmą John Waddington & Co. z Leeds, która posiadała licencję na przebojową grę "Monopoly". Inżynierowie rozpoczęli produkcję limitowanej, tajnej edycji. W grubych, tekturowych planszach wycięto na obrabiarce precyzyjne zagłębienia, w których ukryto jedwabne mapy, metalowe pilniki i kompasy. Co najważniejsze, wśród fałszywych pieniędzy do gry wmieszano prawdziwą walutę państw osi – oryginalne niemieckie marki czy włoskie liry (ich ówczesna siła nabywcza odpowiadała dzisiejszym kilkunastu tysiącom złotych). Pozwalało to zbiegom na zakup biletów kolejowych.
Zestawy musiały ważyć co do grama tyle samo, co puste oryginały. Aby komitety ucieczkowe w obozach wiedziały, z jaką mapą mają do czynienia, MI9 stworzyło system mikroskopijnych "błędów drukarskich". Kropka na polu "Darmowy Parking" (ang. Free Parking) oznaczała mapę północnej Francji, a kropka przy stacji "Marylebone" – mapy Włoch i Alp.
Podziemna inżynieria: puszki po mleku i Wielka Ucieczka
Złotym standardem determinacji i myśli inżynieryjnej pozostaje obóz Stalag Luft III w Żaganiu na Dolnym Śląsku, z którego uciekali głównie zestrzeleni lotnicy zachodnich Aliantów (Brytyjczycy, Amerykanie, Norwegowie, a także służący w RAF Polacy). Teren wybrano celowo ze względu na sypką, żółtą glebę, w której kopanie tuneli miało być niemożliwe.
Mimo to wiosną 1943 r. jeńcy rozpoczęli budowę trzech potężnych tuneli ("Tom", "Dick" i "Harry"), opuszczając je na głębokość ok. 9 metrów, by ominąć niemieckie mikrofony sejsmiczne. Zabezpieczenie tuneli pochłonęło tysiące skradzionych z obozu desek z prycz, koców i ręczników. Największym bohaterem inżynieryjnym w Żaganiu okazała się jednak niepozorna blaszana puszka KLIM. KLIM (słowo "MILK", czyli mleko, czytane wspak) było marką mleka w proszku dostarczanego zza oceanu. Obozowi "blacharze" odcinali dna puszek i łączyli je na wcisk, tworząc ponad 100-metrowy blaszany rurociąg wentylacyjny. System ten podłączono do potężnych ręcznych miechów, wtłaczając powietrze na przodek i ratując kopaczy przed uduszeniem.
W mroźną noc z 24 na 25 marca 1944 r. tunelem uciekło 76 oficerów lotnictwa. Niestety, ujęto 73 z nich. Na osobisty rozkaz Hitlera, 50 zbiegów zostało zamordowanych przez Gestapo, co stanowiło jawną zbrodnię wojenną.
Oczywiście podkopy nie były domeną tylko Anglików. Imponujące wyczyny inżynieryjne mieli na koncie polscy oficerowie. Z Oflagu II B Arnswalde (Choszczno) 13 maja 1940 r. brawurowo uciekło 22 polskich oficerów, wykorzystując podziemne kanały technologiczne centralnego ogrzewania. Pięciu z nich udało się bezpiecznie dotrzeć do Warszawy.
Krawiectwo survivalowe i fabryki fałszywych tożsamości
Wydostanie się poza druty było tylko początkiem. Żołnierz w mundurze lotnika RAF czy w brytyjskim szynelu był żywym celem. Kwestią krytyczną było natychmiastowe wtopienie się w cywilne otoczenie.
Brytyjski wywiad projektował odzież zrzutową o podwójnym zastosowaniu, w tym mundury dwustronne (ang. reversible uniforms). Podszewka szarej kurtki wojskowej była uszyta na wzór cywilnej marynarki. Po wylądowaniu pilot odcinał dystynkcje, wywracał kurtkę na drugą stronę i zyskiwał wygląd miejskiego przechodnia. Opracowano też "buty ucieczkowe" (ang. escape boots). Lotnik za pomocą ukrytego nożyka przecinał szwy ocieplanej owczą skórą lotniczej cholewy i po prostu ją zrywał. Na stopie pozostawał mu klasyczny, nierzucający się w oczy czarny cywilny półbut.
Dla jeńców odciętych od takich zrzutów pozostawała improwizacja. Obozowi "krawcy" gotowali szaro-oliwkowe koce w silnych wywarach z herbaty i taniej niemieckiej kawy zastępczej, by pofarbować wełnę na nierówny brąz, przypominający tani, znoszony cywilny ubiór.
Podróż przez Trzecią Rzeszę wymagała również dokumentów. W Oflagach i na szlakach przerzutowych podziemia powstawały niesamowite "fabryki tożsamości". Z twardej gumy wojskowej odrywanej z uszkodzonych podeszew butów lub ze zwykłego linoleum, rzeźbiarze mozolnie wycinali skalpelami precyzyjne stemple (w lustrzanym odbiciu) z niemieckimi orłami i gotyckimi czcionkami. Z kolei amerykański wywiad (OSS), w ramach wojny psychologicznej (tzw. operacja "Cornflakes"), zrzucał nad Niemcami setki tysięcy fałszywych listów z podrobionymi znaczkami. Zamiast napisu "Deutsches Reich" widniało na nich prześmiewcze "Futsches Reich" (Zrujnowana Rzesza), a profil Hitlera zastąpiono obnażoną czaszką, co siało defetyzm wśród niemieckiego personelu pocztowego.
Fizjologia pościgu, czyli jak oszukać niemieckie psy tropiące
Każdy zbieg musiał stawić czoła niemieckim psom tropiącym. Popkulturowy obraz uciekiniera sypiącego intensywny pieprz na swoje ślady to mit, który często przyspieszał jego schwytanie, bo nienaturalna, stężona anomalia upewniała owczarka o dobrze podjętym tropie.
Skuteczna ewazja bazowała na zrozumieniu psiego węchu. Dieta silnie determinuje profil zapachowy człowieka. Niemieccy wartownicy jedli dużo kapusty, chleba na zakwasie i tanich konserw. Aliancki jeniec z zachodu pachniał dla psa zupełnie obco: jadał czekoladę z paczek, pił intensywne herbaty, a jego wełniany ubiór był nasączony brytyjskimi środkami przeciw molem.
Uciekinier uczył się resetowania swojego profilu zapachowego (ang. scent washing). Porzucał brytyjskie przedmioty higieniczne, mył ciało w lodowatych strumieniach i przedzierał się przez silnie aromatyzowane gnojowicą tereny przy bagnach. Najbardziej sprytną taktyką było kradzenie odzieży suszącej się na płotach lokalnych, niemieckich chłopów. Pies, uderzając w trop uciekającego alianckiego lotnika, nagle czuł woń kolejnego, pospolitego pracownika rolnego i stawał się całkowicie zagubiony.
Podsumowanie
Spektakularne ucieczki z oflagów i stalagów rozsianych po terytorium okupowanej Europy i Polski stanowiły egzamin z heroicznej wytrzymałości oraz inżynierii operacyjnej na najwyższym poziomie. Nieprawdopodobne wręcz systemy omijania blokad – od miniaturowych kompasów, przez koła ratunkowe zaszyte w grach Monopoly, po kilkudziesięciometrowe podkopy wentylowane puszkami po mleku – łączą się tu w jedną, fascynującą opowieść.
Fakt, że wymizerowani rygorem, nieludzkim mrozem i skromnymi dietami amerykańscy, brytyjscy, francuscy i polscy żołnierze potrafili zamienić koc i kawę w cywilny garnitur, a z podeszwy buta wyrzeźbić urzędowe pieczęcie, bezwzględnie świadczy o bezkresnej woli przetrwania. Nieszablonowość tych metod ukształtowała całkowicie nowożytną szkołę technik survivalowych. Kiedy fizyczny opór w stalowych murach zawodził, do walki przystępowała niezłomna wola życia – uzbrojona bezszelestnie w jedwab, tekturę i spryt.
